Allenstein – Olsztyn

Victor Coenen

Algemene geschiedenis

Het ontstaan van de stad Allenstein (Olsztyn in het Pools) gaat terug tot 1348 als Teutoonse ridders er een kasteel bouwen waardoor er een neder-zetting ontstaat. Allenstein verandert in de loop der jaren nogal eens van nationaliteit; dan behoort Allenstein tot Pruisen en dan weer tot Polen. Allenstein wordt bekend als gezond-heids-, handels-, productie- en spoor-wegcentrum in de decennia vooraf-gaand aan de Eerste Wereldoorlog. Allenstein wordt in die tijd met name bewoond door Masuren: evangelisten, Pools van origine en levend onder de Duitse vlag. De Masuren voelden zich meer Duits of Pruisisch dan Pools.

Gedurende de Eerste Wereldoorlog krijgt Allenstein bekendheid en wordt het een belangrijk onderhandelings-gebied tijdens de totstandkoming van het Verdrag van Versailles. Immers de beroemde historische slag bij Tannenberg, door veldmaarschalk Von Hindenburg gewonnen, speelt zich af in het gebied rondom Allenstein.

Na vier jaar hevige oorlogvoering, met miljoenen doden tot gevolg, verliest Duitsland de greep op de oorlogs-situatie. Hierop besluit de Duitse legerleiding om Prins Max van Baden de opdracht mee te geven om een staakt-het-vuren aan te vragen bij de Amerikaanse president, Woodrow Wilson. Wilson komt in overleg met de Franse Georges Clemenceau en de Engelse Lloyd George tot een dictaat dat de Duitsers moeten ondertekenen. De Duitse keizer Wilhelm II (1859 – 1941) treedt noodgedwongen af en vindt asiel in Nederland, waardoor Prins Max van Baden de handen vrij krijgt om een totale destructie van Duitsland te voorkomen en het dictaat te onder-tekenen. De vredesconferentie van Versailles begint op 8 januari 1919 in de spiegelzaal van het paleis van Versailles, eens de residentie van de Franse zonnekoning. Na circa een jaar

Allenstein
Afb. 1: officiële volksstemmingskaart 11 juli 1920

van onderhandelen en politiek touw-trekken tussen de grote drie, Wilson, George en Clemenceau, wordt de Duitsers het eindverdrag voorgelegd.

In het kort bestaat het verdrag uit drie hoofdpunten:

  1. Basisregels voor de vorming van de Volkenbond, later Verenigde Naties.
  2. Beschrijving van de nieuwe Duitse staatsgrenzen.
  3. Beschrijving van welke gebieden Duitsland moest afstaan en als belangrijkste onderdeel moest Duitsland zich schuldig erkennen aan de oorlog en een oorlogsvergoeding betalen.

Het Verdrag van Versailles bracht eveneens de terugtrekking van alle Duitse troepen met zich mee in de plebiscietgebieden. Deze gebieden kwamen onder de controle van een zogenaamde intergeallieerde controle-commissie, bestaande uit vertegenwoordigers van de overwinnende landen. Het betrof de gebieden Allenstein, Marienwerder, Opper-Silezië, het Saargebied en Sleeswijk. Voor ieder plebiscietgebied werd er een datum bepaald waarop de inwoners van dat gebied via een volksstemming konden bepalen welke nationaliteit zij in de toekomst wensten te verkrijgen, Duits of anderszins.

In Allenstein, evenals in de andere plebiscietgebieden, was de periode voorafgaand aan de datum waarop de volksstemming zou plaatsvinden, zeer hectisch en emotioneel beladen, hetgeen de nodige rellen tot gevolg had. Op 11 juli 1920 konden alle mannen en vrouwen van het Allenstein-gebied die 21 jaar of ouder waren, hun stem uitbrengen. De uitkomst was vrijwel unaniem: met 363.209 stemmen voor (97,7%) en 7.980 stemmen tegen kozen de Allensteiners voor behoud van de Duitse nationaliteit.

Postale geschiedenis van het plebiscietgebied Allenstein

Op 14 februari 1920 trad de intergeallieerde controlecommissie in het plebiscietgebied Allenstein aan. Postzegels van het Duitse rijk zonder opdruk waren geldig in het Allenstein-gebied totdat op 3 april 1920 de eerste serie met opdruk werd uitgegeven. Deze eerste serie had de volgende waarden: 5, 10, 15, 20, 30, 40, 50 en 75 Pfennig en 1, 1.25, 1.50, 2.50 en 3 Mark (afb. 2). De 15 Pfennig in paars(violet) was vroegtijdig uitver-kocht, waardoor de noodzaak ontstond om deze waarde opnieuw te drukken. Op 1 mei 1920 werd de 15 Pfennig wederom uitgegeven, maar nu in bruinkarmijn en karmijnbruin. De van een opdruk voorziene zegels waren alleen geldig in het plebiscietgebied én in het plaatsje Münsterberg, dat weliswaar buiten het plebiscietgebied lag, maar volledig afhankelijk was van de postadministratie van Allenstein.

Afb. 2: Eerste opdrukserie van Allenstein